Pod koniec 2024 r. w miejscowości Krogulna, nieopodal Opola, dokonano wyjątkowego odkrycia. W trakcie remontu jednego z domów znaleziono dwa unikatowe egzemplarze Biblii brzeskiej – pierwszego protestanckiego tłumaczenia Pisma Świętego na język polski, dokonanego bezpośrednio z języków oryginalnych: Starego Testamentu z hebrajskiego i aramejskiego oraz Nowego Testamentu z greckiego.

Biblia brzeska, zwana również Biblią Radziwiłłowską, powstała na zlecenie Synodu Kościoła Ewangelicko-Reformowanego, który odbył się w Wodzisławiu w 1557 r. Synod postawił sobie za cel udostępnienie Słowa Bożego w języku polskim, co było jednym z fundamentów wiary ewangelickiej. Tłumaczenia dokonano w Pińczowie, a inicjatorem przedsięwzięcia był Jan Łaski.

Nowoczesność Biblii brzeskiej polegała na zastosowaniu wyjątkowej metody tłumaczenia. Tłumacze starali się oddać nie tylko dosłowną treść, ale i sens tekstu biblijnego, korzystając z dostępnych środków języka polskiego. Biblia została wydana w 1563 r. w Brześciu Litewskim, a jej druk sfinansował książę Mikołaj Radziwiłł, który dedykował dzieło królowi Zygmuntowi Augustowi.

W roku 1603 Biblia brzeska trafiła na pierwszy polski indeks ksiąg zakazanych. Wiele egzemplarzy zostało spalonych na rynku w Wilnie, a pozostałe systematycznie niszczono w czasie kontrreformacji. Do dzisiaj przetrwało zaledwie około 140 egzemplarzy. Jeden z odnalezionych pod Opolem starodruków zachował się wraz ze skórzaną oprawą, drugi niestety jest niekompletny.

Nie jest jasne, w jakich okolicznościach Biblia brzeska znalazła się w prywatnym domu w Krogulnej. Z dostępnych materiałów archiwalnych wynika, że w miejscowości funkcjonowała niegdyś szkoła ewangelicka. W roku 1872 nauczyciel Bukethal zgłaszał problemy z komunikacją z polskojęzycznymi uczniami. W tym czasie, spośród 111 uczęszczających dzieci, 57 mówiło wyłącznie po polsku. Program nauczania obejmował przede wszystkim religię i biblioznawstwo, a Biblia była podstawowym podręcznikiem do nauki czytania.

W roku 1912 zapadła decyzja o budowie nowego budynku szkoły, ze względu na zły stan techniczny dotychczasowej placówki. Stara szkoła została zlicytowana 12 sierpnia 1913 r., a jej nowym właścicielem został piekarz z Fałkowic – Andreas Palluch. Budynki przekazano bez wyposażenia, co mogło oznaczać przeniesienie Biblii do prywatnego domu Gottlieba Mentzela, członka Rady Gminy i Rady Szkolnej. To właśnie w jego dawnym domu natrafiono na dwa egzemplarze Biblii brzeskiej.  Zgodnie z inną z tez starodruki mogły być częścią biblioteki pałacu w Pokoju należącego do rodu Wirtembergów, w której nie brakowało podobnych, równie cennych zabytków piśmiennictwa. Na razie pozostajemy jednak w sferze domniemywań.

Dnia 5 grudnia 2024 r., w Sali Herbowej Opolskiego Urzędu Wojewódzkiego, odbyła się prezentacja jednego z odnalezionych starodruków. W wydarzeniu uczestniczyli m.in. dr Sławomir Marchel, dyrektor Archiwum Państwowego w Opolu,  dr Katarzyna Kwaśniewicz, kierownik Oddziału  Zabezpieczania zasobu archiwalnego Archiwum Państwowego w Katowicach oraz Beata Petryszyn konserwator z Archiwum Państwowego w Opolu. Znalezione egzemplarze trafiły do Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, a następnie zostały czasowo przekazane do Archiwum Państwowego w Opolu w celu ich zabezpieczenia przed podjęciem decyzji o miejscu ich stałego przechowywania. Po wstępnych oględzinach, przeprowadzonej kwerendzie i konsultacjach ze specjalistami zajmującymi się starodrukami oraz edycjami biblii możemy być niemal pewni, że są to oryginały.

Odkrycie Biblii brzeskiej w Krogulnej to wyjątkowe wydarzenie, które przybliża historię protestantyzmu na Śląsku oraz znaczenie języka polskiego w życiu lokalnej społeczności ewangelickiej. To również niezwykle cenne źródło do badań nad dziejami piśmiennictwa i edukacji w regionie. Archiwiści, historycy oraz konserwatorzy mają przed sobą fascynujące zadanie, by ocalić te niezwykłe świadectwa kultury i historii polskiego protestantyzmu.

W styczniu br. Pracownia Mikrobiologii w Dziale Ochrony, Konserwacji i Archiwizacji Zbiorów Biblioteki Śląskiej w Katowicach przeprowadziła na zlecenie Archiwum Państwowego w Opolu badania mikrobiologiczne dwóch egzemplarzy Biblii brzeskiej. Badania potwierdziły skuteczność, przeprowadzonej w Archiwum Państwowym w Katowicach, dezynfekcji zabytków. Dodatkowo oba egzemplarze zostały umieszczone w indywidualnych, specjalistycznych pudłach ochronnych wykonanych i przekazanych nieodpłatnie przez Firmę BeskidPlus z Cieszyna. Obecnie „śląskie” biblie przechowywane są w Archiwum Państwowym w Opolu, w oczekiwaniu na decyzję Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Choć ich stan został ustabilizowany, księgi nadal wymagają podjęcia pilnych prac konserwatorsko-restauratorskich. Niezależnie od tego, gdzie ostatecznie znajdą się bezcenne starodruki, archiwa państwowa kolejny raz pokazały, że w takich sytuacjach są niezawodnym partnerem, którego siła tkwi we współpracy w ramach sieci.